Zouden heksen gerehabiliteerd moeten worden?
Door Eva van Wijk-Bános
Op 13 juni 1782 werd Anna Göldi, na gedwongen bekentenissen, in Glarus terechtgesteld. Wordt Anna Göldi, de ‘laatste heks uit Europa’ nu toch nog gerehabiliteerd?
Fritz Schiesser, parlementariër in GlarusKanton in Zwitserland. meent van wel en heeft onlangs een motie ingediend. Zelfs 225 jaar na dato brengt het lot van Anna Göldi de gemoederen in beweging en brengt ‘de laatste heks van Europa’ onrust in het Kanton Glarus in Zwitserland. De recente afwijzing van de officiële rehabilitatie door de regering van het Kanton Glarus stoot op weerstand. Het zeer dubieuze oordeel uit 1782 is nota bene nog van kracht. Een groot aantal mensen vindt dit een schandaal. Ofschoon regering en kerk zich tegen een rehabilitatie uitgesproken hebben, houdt een groep parlementariërs zich nu bezig met deze rehabilitatie.
De heks
De beul bond haar handen op de rug, bevestigde er een haak aan en trok het touw er door. Anna Göldi werd naar boven gehesen. Haar armen schoten uit het lid. Zware stenen werden aan haar voeten gebonden. Na drie van dergelijke folteringen gaf de dienstmaagd toe een pact met de duivel gesloten te hebben. Verder bekende zij dat ze Annemigli, het dochtertje van haar vroegere dienstheer behekst had. Het kind had ‘spelden’ gespuugd.
De Evangelische Rat veroordeelde de 48-jarige Göldi ter dood en op 13 juni 1782 werd ze in Glarus onthoofd. Dit was het laatste heksenproces in Europa. Het was echter zonneklaar dat het dienstmeisje Anna Göldi ‘onder alle omstandigheden’ had moeten verdwijnen. Hoe was het anders te verklaren dat goed opgeleide en verlichte burgers, respectabele notabelen uit de 18e eeuw een dergelijk oordeel konden uitspreken.
Anna Göldi
Anna groeide op onder armoedige omstandigheden en moest al jong aan het werk. In de pastorie van Sennwald diende ze totdat ze zwanger werd. Ze verzweeg haar zwangerschap en beviel alleen. Na de ontdekking van een dood kindje werd ze aan de openbare schandpaal genageld. Later werd ze dienstmeid bij Dr. Zwicky in Mollis en werd ze opnieuw zwanger. Dit keer was het van haar broodheer. Ook deze geboorte werd geheim gehouden, over het lot van het kind is niets bekend.
Na verschillende betrekkingen kwam ze daarna terecht bij de familie Tschudi. Dr. Johan Jakob Tschudi was arts, rechter en lid van de regering. Hij kwam uit een rijke en invloedrijke familie. Anna Göldi was een mooie rijzige vrouw met een bos kroeshaar (een duidelijk teken van lust, meende men toen, want achter dergelijk haar stak de duivel). De vijf kinderen Tschudi konden het goed met Anna vinden. De enige uitzondering was de ziekelijk verwende Annemigli. Ook mevrouw Tschudi had moeite met Anna en zocht naar mogelijkheden om van haar af te komen. Nadat Annemigli een tik van Anna had gekregen, vond men een paar dagen later spelden in de melk van het kleine meisje. Dit incident herhaalde zich en Anna Göldi werd daarop uit huis gejaagd.
Geruchten en druk
Annemigli kreeg koorts, had krampen en haar toestand werd steeds slechterNa het ‘geval Göldi’ brak er een ware epidemie uit, kinderen vertelden behekst te zijn, spuugden spelden, spijkers, stenen en zelfs jeneverbessen. . Snel kwam men tot de conclusie dat het allemaal Anna’s schuld was. Ondertussen ging het gerucht dat Anna zwanger was van meneer Tschudi. Dit bleek waarheid te zijn. Anna kreeg een zoontje, dat later stierf. Tschudi oefende druk uit op de raadslieden van Glarus. Een bevel tot aanhouding werd in 1782 in de Zürcher Zeitung (voorganger van de NZZNeue Zürcher Zeitung. gepubliceerd. Uiteindelijk werd Anna opgespoord, opgepakt en in het Rathaus gevangen gehouden. De verhoren begonnen en ook de folteringen. Na zeventien weken en vier dagen gevangenschap werd ze met een zwaard onthoofd.
Einzelfall
Ook het allernieuwste boek over Göldi komt tot de conclusie: Anna Göldi moest sterven vanwege een relatie met haar broodheer Johann Jakob Tschudi-Elmer, arts, raadsheer en rechter. Tschudi’s eer en die van het ambtenarendom stond op het spel. Echtbrekers konden immers geen openbaar ambt uitoefenen. De dienstmaagd Göldi had geen kans, ze was overgeleverd aan de machtskliek van Glarus. Dat 225 jaar geleden een onschuldige ter dood veroordeeld werd en dat Anna Göldi het slachtoffer geworden is van een justitiële moord, bestrijdt al lang niemand meer. Desalniettemin willen regering en de autoriteiten van de Gereformeerde Kerk van Glarus niets weten van een officiële rehabilitatie. De kerk zegt: ‘zich op modernere vormen van heksenvervolgingen te willen concentreren’. De regering, alhoewel ze toegeeft dat er een verkeerd oordeel geveld was, vindt dat het allemaal al lang verwerkt is. Bovendien was er hier sprake van een ‘Einzelfall’.
Motie ingediend
De autoriteiten van Glarus worden nu toch genoodzaakt om Göldi te rehabiliteren. Fritz Schiesser, heeft een motie ingediend en wel in het Kantonparlement, waarvan hij al 22 jaar lid is. Schiesser, bekend vanwege competentie en bescheidenheid, wordt gerespecteerd door alle politieke partijen. Hij heeft het Glarnerland sedert 17 jaar in de ‘Ständerat’ (Eerste Kamer) vertegenwoordigd en was in 2004 zelfs voorzitter. Zijn initiatief wordt door alle politieke partijen ondersteund en krijgt ‘Schweiz-weit’ aandacht.
Schiesser kan niet begrijpen waarom de regering van Glarus niet de moed heeft om de laatste stap te doen. Het is ‘qualifiziertes Unrecht’, zegt de gepromoveerde jurist. Een rehabilitatie van Göldi werd al in de 19e eeuw gevraagd. Fouten van vroegere generaties moeten niet alleen erkend worden. Een en ander moet in een formele verklaring vastgelegd worden. ‘Een korte zin’, aldus Schiesser, ‘zou genoeg zijn’. Hij wil geen staatsakte, zoals zes jaar geleden, toen justitie en een vertegenwoordiging van de Kerk in Zürich, plechtig acht mensen herdacht die in 1701 tijdens de heksenprocessen veroordeeld waren.
‘De meerderheid van de bevolking van Glarus’, dat weet Schiesser zeker, ‘begroet een rehabilitatie van Anna Göldi’. Zijn motie wordt in de septembersessie door de Landrat van Glarus behandeld. Het zou mooi zijn als de regering vóór dit debat vrijwillig de rehabilitatie zou uitspreken. Nog voordat in september het Anna-Göldi museum in Mollis/Glarus geopend wordt.
Nawoord
Begin september 2007 heeft de landraad van Glarus de motie verworpen; men wil een opdracht tot een wetenschappelijke studie geven.
Onder de druk van de media, wereldwijde aandacht en nieuwsartikelen onder andere in Oostenrijk, de USA en het UK heeft de Landrat nu de weg vrijgemaakt voor de officiële rehabilitatie van Anna GöldiRadio DRS CH, Echo der Zeit 18.30 uur; 7 november 2007. . Anna Göldi krijgt haar ‘verlorene Ehre’ terug.
Over Anna Göldi: Kaspar Freuler (1953); Eveline Hasler (1982); Walter Hauser (2007).
Film ‘Anna Göldin’ – letzte Hexe Gertrud Pinkus (1994).
Eva van Wijk-Bános was tolk/vertaalster voor diverse rechtbanken in Bern, Thun en Berner Oberland en is lerares Engels aan de Volkhochschule in Thun. Ze is BA Englisch Literature en BA Algemene Cultuurwetenschappen. Ze is bezig met de Masteropleiding Algemene Cultuurwetenschappen.
Bij een Europese prijsvraag van de stad Montecatini (Italie) heeft ze de prijs voor ‘short story’ ontvangen.
heksenjacht is veel breder dan het woord doet vermoeden.
het is het jagen en veroordelen/vernietigen, van ‘anders denkenden’.
de kerk heeft van oudsher de angst voor de dood, en zelf gecreerde satan met hel, gebruikt om zijn macht te vergroten.
met al die christelijke partijen wordt heden ten dage nog dankbaar gebruik gemaakt van dezelfde tactiek.
alleen is de heks en satan inmiddels ingeruild voor millieu, vergrijzing, recessie, moslim tsunamie, en ga zo maar door.
gelukkig komt met deze eindtijd, die vast staat in 2012, een einde aan deze poppenkast.
de heilige oorlog tussen ratio en intuitie zal geen mens sparen.
Vandaag las ik in de Volkskrant dat recht is gebogen wat krom was:
Zwitserse ‘heks’ na 226 jaar vrijgepleit
ANP
gepubliceerd op 27 augustus 2008 21:41, bijgewerkt op 21:43
BERN - Het Zwitserse kanton Glarus heeft woensdag een vrouw gerehabiliteerd die 226 jaar geleden wegens hekserij ter dood veroordeeld en onthoofd werd. Het parlement van Glarus verklaarde Anna Goeldi unaniem tot slachtoffer van ‘juridische moord’, liet een woordvoerder weten.
Goeldi werd in 1782 veroordeeld wegens vergiftiging van een jong meisje. Haar rechtszaak en daaropvolgende terechtstelling waren opmerkelijk, omdat in die periode vrijwel nergens in Europa meer heksenprocessen werden gehouden.
De zaak kwam onder de aandacht door een boek dat een plaatselijke journalist eraan wijdde. Daaruit blijkt staat dat Goeldi het slachtoffer was van de rechter Johann Jakob Tschudi, bij wie zij in huis als meid werkzaam was. Tschudi had een affaire met Goeldi, maar zijn reputatie zou er ernstig onder leiden als dat bekend werd. Hij beschuldigde de vrouw daarom van het vergiftigen van zijn dochter, die opeens spijkers ophoestte en last kreeg van stuiptrekkingen.
Goeldi werd ter dood gebracht, terwijl er op haar vermeende misdaad niet eens de doodstraf stond. Een typisch geval van ‘juridische moord’, besliste de kantonsregering, die zei het hele voorval des te onbegrijpelijker te vinden omdat het gebeurde ten tijde van de Verlichting. “Ze martelden en vermoordden een onschuldige, terwijl ze wisten dat haar zogenaamde misdaad onmogelijk was en er geen wettige basis voor het oordeel was.”
Wat leuk deze reactie. Bedankt voor het artikel over Dessel.
Uiteraard ben ik geen specialist in heksenprocessen. Andere heksenprocessen heb ik niet vervolgd en ik wil ook helemaal geen claim leggen op het woord ‘laatste’.
Wel weet ik dat dit geval ontzettend veel stof heeft doen opwaaien en dat het laatste woord over Anna Göldi zeker nog niet gesproken is.
Vreemd, ik was ervan overtuigd dat in België het laatste heksenproces plaatsgevonden heeft in de jaren 50 van de vorige eeuw. Dan kan het proces van Anna Göldi niet het laatste zijn geweest. Uiteraard is die vrouw niet veroordeeld geweest in Europa. Voor zover ik gelezen heb, is er in de eerste helft van de 20e eeuw ook nog een heksenproces in de UK geweest. Misschien wordt er hier het laatste heksenproces met ’schuld’ als resultaat bedoeld?
In de processen waar ik het over heb, hebben ze gewoon gebruik gemaakt van nog bestaande, maar uiterst verouderde wetten. Ik weet dat wikipedia in academische kringen geen referentiepunt mag zijn, maar toch wil ik wijzen op het artikel over Dessel nl.wikipedia.org.