Draadjesvlees
Als ik, in de trein naar Dordrecht, die vreemde toren van de Grote Kerk zie opdoemen, moet ik altijd aan mijn oma denken. En aan draadjesvlees. Toen ik jong was ging ik op zaterdagmiddag altijd naar mijn oma. Zij had dan al vanaf de ochtend een pan sukadelapjes op het petroleumstel staan. Ik keek naar Swiebertje op de televisie met die heerlijke geur in mijn neus. Aan het eind van de middag, als het vlees gaar was, kreeg ik een stukje. Het water loopt me in de mond, als ik eraan denk. Mijn oma woonde in een hofje, de Lenghenhof. Het was een eenvoudige woning, zonder warm water en zonder badkamer. Ze kreeg er in 1963 een huisje en bleef er twintig jaar wonen. Het hofje, gesticht in 1755, bestaat nog steeds.

Hofjes ontlenen hun vorm en naam aan begijnhoven, die vanaf de twaalfde eeuw zijn ontstaan. Een (begijn)hofje bestond uit een aantal rondom een binnenplaats gebouwde huisjes, met tuinen en/of een bleekveld, afgescheiden van de buitenwereld, toegankelijk via een poort.J. Dijkstra, De hofjes in Nederland (Alphen aan den Rijn 1993) p.3

De hofjes werden, vooral in de zeventiende en achttiende eeuw, gesticht door gegoede burgers, vaak rijke kooplieden. Het belangrijkste motief voor het stichten van een hofje was liefdadigheid.N.Y. Schuijt-Lucassen, G.J.F. Leene, P.P.J. Houben, Hofjes met perspectief. Al eeuwen een moderne woonvorm voor ouderen (Bussum 1997) p.31 Liefdadigheid was toentertijd een ‘nationale karaktertrek’.M. Prak (red.), Plaatsen van herinnering. Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw (Amsterdam 2006), p.415 Ik heb vijf door particulieren gestichte hofjes in Dordrecht bezocht en bekeken welke functie ze nu hebben, maar ook onderzocht of ze plaatsen van herinnering zijn voor de Nederlander. Volgens Pierre Nora, de ‘vader’ van het begrip lieux de mémoire, is het collectief geheugen dynamisch: herinneringen kunnen eruit verdwijnen en er weer in terugkeren.P. Nora, Tussen geheugen en geschiedenis. De problematiek van ‘lieux’. Oorspronkelijk: Pierre Nora, Entre Mémoire et Histoire. La problématique des lieux, in: Pierre Nora (red.), Les Lieux de Mémoire, I. La République (Parijs 1984) Ik denk dat er een betekenisverandering van het begrip ‘hofje’ is opgetreden in het collectief geheugen en dat het verband met liefdadigheid niet meer gelegd wordt.

Vijf hofjes in Dordrecht, vroeger en nu

Het oudste hofje van Dordrecht is de Van Slingelandthof, of Armen Vrouwen Hoff. Pieter Hendriksz van Slingelandt liet het in 1519 bouwen. Het hofje was bestemd voor armen en gepensioneerde dienstbodes. Sinds 1992 is het in beheer bij het Leger des Heils, die de huizen gebruikt voor begeleid wonen. De Arend Maartenshof werd gebouwd in 1625. De stichter, Arend Maartenszoon, was een op geld beluste man die met het stichten van het hofje zijn geweten wilde sussen en zijn reputatie bij zijn stadgenoten en bij de kerk wilde verbeteren. Het hofje was bedoeld voor behoeftige vrouwen en weduwen van soldaten die voor het vaderland waren gesneuveld.http://cms.dordrecht.nl/dordt?waxtrapp=lfrjoDsHaKnPvBJoEjBzCA Het hofje wordt nu beheerd door woningstichting Woonbron. In tegenstelling tot vroeger mogen er ook mannen wonen. De bewoners moeten ouder zijn dan 40 jaar.Informatie verkregen van twee huidige bewoners De Regenten- of Lenghenhof werd in 1755 gesticht door reder en koopman Gijsbert de Lengh. Hij was kinderloos en wilde zijn familienaam laten voortbestaan en zijn kapitaal ten dienste van de medemens stellen.E. van Heiningen, Voor een ander, met genoegen, zonder voordeel. De Regenten- of Lenghenhof 1756-2006 (zp, zj) pp.15-18 Er mochten alleen ‘fatsoenlijke’ vrouwen van boven de 50 jaar wonen.ibidem, pp.45-47 Deze leeftijdsgrens bestaat nog, en er wonen nog steeds alleen vrouwen. Wonen is niet meer gratis, al scheelt het niet veel: er geldt een eigen bijdrage van 46 euro.ibidem, p.92"

In 1880 stichtte Marinus Kemp de Clara en Mariahof voor ‘weduwen en vrouwelijke weezen uit den fatsoenlijken stand’.http://cms.dordrecht.nl/dordt?waxtrapp=verjoDsHaKnPvBJoEjBzCL en http://www.woondrecht.nl/bestand.html?did=141 Nu wonen er zowel mannen als vrouwen, de bewoners moeten minimaal 21 jaar oud zijn. De huisjes worden beheerd door woningstichting Woonbron.Informatie verkregen van een huidige bewoonster Het jongste historische hofje van Dordrecht is de Wilhelminastichting (1926). Het werd gebouwd door het echtpaar Oldenborgh-Vriesendorp. De huisjes waren bestemd voor gepensioneerde dienstbodes. In 2003 is het hofje overgedragen aan woningstichting Progrez. De leeftijdsgrens is nog steeds boven de 50 jaar, wel mogen er nu ook mannen wonen.Informatie verkregen van twee huidige bewoonsters en van woningstichting Progrez

‘Een tuintje wat heel groot is, waar mensen omheen wonen’ Antwoord op de vraag: ‘wat is een hofje?’ van Marit, 5 jaar
Als ik een hofje bezoek, denk ik meteen aan liefdadigheid. Om te onderzoeken welke herinneringen de hofjes als lieux de mémoire oproepen, heb ik een kleine enquête gedaan.Onder leden van de MSN-community Cultuurwetenschappen, vrijwilligers van Filmhuis Lumen in Delft en bezoekers van een verzorgingshuis in Dordrecht. Deze laatste groep is ondervraagd door collega-student Toby Hamers De vraag luidde: “Waar denk je aan als je langs of in een hofje komt, of aan het begrip ‘hofje’ denkt?” Er hebben 67 mensen gereageerd. De meeste mensen associëren het hofje met rustig, beschermd, beschut of gemeenschappelijk wonen (41); 26 mensen noemen natuur (tuinen, bloemen, bomen); 13 mensen zeggen dat het voor oude mensen is; 10 ondervraagden noemen het historisch, iets van vroeger; 5 mensen associëren het met religie. Opvallend is dat er maar door één persoon, een man van 60 jaar, het woord liefdadigheid gebruikt wordt. Een vrouw van 53 jaar weet dat het ‘vroeger van de armen’ was. De meeste antwoorden komen min of meer overeen met die van een vrouw van 26 jaar: ‘Kleine tuintjes, plekjes, binnen¬plaatsen. (…) Verborgen historische plekjes in de binnenstad met mooie onderhouden tuintjes waar mensen afgeschermd samen kunnen zijn.’

Tot besluit
Het gebruik van de hofjes is in de meeste gevallen veranderd, het hofje is niet meer exclusief het domein van vrouwen die er gratis hun oude dag kunnen slijten. Alleen de Regenten- of Lenghenhof is in de loop van 250 jaar qua functie vrijwel hetzelfde gebleven. Hofjes vormen een levend onderdeel van het collectief geheugen. De gemeente Dordrecht heeft onder de naam ‘Rondje hofjes’ informatie over de hofjes op haar website gezet . De ANWB heeft borden bij de hofjes geplaatst (met uitzondering van de Van Slingelandthof), waarop te lezen staat dat de hofjes gesticht zijn door particulieren en voor wie de hofjes bestemd waren. Bezoekers worden hiermee gewezen op de vroegere functie van de hofjes. Hofjes maken deel uit van historische stadswandelingen, bezoekers van een stad beschouwen hofjes als lieux de mémoire. Maar, ook al staat het op de toelichtende bordjes te lezen, het begrip liefdadigheid wordt nauwelijks nog in verband gebracht met hofjes; het is bijna uit het collectieve geheugen verdwenen. Misschien is het antwoord op de vraag welke herinneringen de hofjes oproepen het beste gegeven door een door mij geënquêteerde vrouw: ‘Een hofje heeft voor mij een uitstraling van sereniteit, rust, authenticiteit, en dat midden in de stad, wat een prachtig contrast! Ik voel me daar teruggezet in de tijd, een soort heimwee naar een verleden dat ik niet ken, anders dan uit boeken en verhalen.’

Gebruikte literatuur:
Dijkstra, J., De hofjes in Nederland (Alphen aan den Rijn 1993)
Heiningen, E. van, Voor een ander, met genoegen, zonder voordeel. De Regenten- of Lenghenhof 1756-2006 (zonder plaats, zonder jaar)
Nora, P. Tussen geheugen en geschiedenis. De problematiek van ‘lieux’. Oorspronkelijk:
Pierre Nora, Entre Mémoire et Histoire. La problématique des lieux, in: Pierre Nora (red.), Les
Lieux de Mémoire, I. La République (Parijs 1984)
Prak, M. (red.), Plaatsen van herinnering. Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw (Amsterdam 2006)
Schuijt-Lucassen, N.Y., G.J.F. Leene, P.P.J. Houben, Hofjes met perspectief. Al eeuwen een moderne woonvorm voor ouderen (Bussum 1997)

Bronnen:
http://cms.dordrecht.nl/dordt?waxtrapp=cfrjoDsHaKnPvBJoEjBzCH
http://cms.dordrecht.nl/dordt?waxtrapp=lfrjoDsHaKnPvBJoEjBzCA
http://cms.dordrecht.nl/dordt?waxtrapp=verjoDsHaKnPvBJoEjBzCL
http://www.woondrecht.nl/bestand.html?did=141