Kunst is het organon van de wijsbegeerte (Friedrich von Schelling). Een stelling die niets minder veronderstelt dan dat kunst en filosofie op elkaar aangewezen zijn. In zijn zoektocht naar het absolute is de filosofie aangewezen op de kunst, die een onthulling van de waarheid in gang zet. Niet minder is de kunst echter aangewezen op de filosofie om de betekenis in woorden te vatten. Pas als je geconfronteerd wordt met die kunst die een epifanische ervaring teweeg brengt, begint het zoeken naar het Absolute enige houvast te krijgen. Bij het kunstwerk Catherine’s Room, een videovijfluik van kunstenaar Bill Viola, heb ik die epifanie ervaren. In dit artikel wil ik beschrijven hoe dit kunstwerk haar eigen leven onthult en de waarheid laat zien.

Inspiratie voor dit werk vond Bill Viola in een vijftiende-eeuwse predella van Andrea di Bartolo. Catherine’s Room (2001) behoort tot de vaste collectie van museum De Pont in Tilburg. Het werk maakt deel uit van de The Passions serie.

De mise-en-scène
Een voormalige wolfabriek is omgebouwd tot museum voor moderne kunst; museum De Pont in Tilburg . In de grote fabriekshal zijn witte wanden geplaatst die werken als coulissen en die tevens ruimte bieden aan kunstwerken; kunst aan de wanden en kunst in de tussenruimten. Aan een van deze wanden hangt Catherine’s Room, gepositioneerd op ooghoogte en niet gehinderd door kunst in de nabije omgeving. De vijf panelen zijn horizontaal geplaatst zonder tussenruimten. Het videovijfluik heeft daarmee een afmeting van 38,1 x 246,4 x 5,7 cm. De lijsten zijn mat zwart.

Op elk van de vijf panelen is een ruimte te zien die voorzien is van een houten vloer, een balkenplafond, crèmekleurige wanden en rechtsboven een rechthoekig raam. Elke kamer heeft een eigen inrichting die uiterst sober is. Het eerste paneel, links, heeft aan de linkerkant in de hoek een laag tafeltje staan. Onder het raam staat een tafel met daar bovenop een fotolijstje, een lampetkan en een kom. Rechts daarvan een rieten mandje en tegen de rechterzijwand ligt een opgerold oranje gekleurd vloerkleed. In het raam zijn de takken te zien van een boom vol met bloesem. Het tweede paneel heeft aan de linkerkant tegen de achterwand een ‘rank’ kastje op hoge poten met daarop een vaas met lelies. Rechts tegen de achterwand staat een eenvoudige tafel met een mok en wat andere spullen, daarnaast staat een stoel en rechts daarvan in de hoek een rieten mand met doeken. Naast de mand ligt een stapel opgevouwen doeken. De takken hebben blaadjes. Paneel drie heeft tegen de linkerzijwand een tafel met daarop veel vellen papier, een mok en een bureaulamp. Voor de tafel staat een stoel met over de leuning een jasje. Rechts naast de tafel staat een thermoskan. Onder het raam staat een boekenkast. Rechts naast de boekenkast op de grond ligt een stapeltje tijdschriften. De takken hebben minder blad. Paneel vier heeft in het midden van de kamer, tegen de achterwand, een kaarsenbak waarop in rijen kaarsen staan. Links in de hoek staat een stoel in vooraanzicht. Langs de achterwand en zijwanden links en rechts staan kaarsen op de grond. Rechts staat een lange kaarsenstandaard met een brandende kaars. De takken van de boom zijn kaal. Het vijfde paneel heeft links in de hoek een staande schemerlamp rechts daarvan een stoel in vooraanzicht. Naast de stoel staat een bed met het hoofdeind tegen de rechterzijwand geplaatst. Naast het hoofdeind staat een nachtkastje met daarop een schemerlampje. Door het raam is niets meer waar te nemen.

Bij video denk je direct aan beweging. Meestal beweegt het gefilmde object maar zeker ook de camera zelf. Er is hier geen sprake van een camerabeweging, niet met verplaatsing van de camera – rijder - en niet vanuit een vast standpunt –pan (horizontaal) of tilt (verticaal)-. Er wordt centraalperspectief gehanteerd en de persoon, Catherine, is ten voeten uit waar te nemen. Er zijn geen close-ups en geen medium shots. De duur van dit werk is achttien minuten en elke scène is in één lang shot opgenomen. Er is dus ook geen sprake van montage. De enige transitie die gebruikt wordt is de fade-out naar zwart aan het einde en de fade-in om het verhaal te laten beginnen.

Dit is geen video waarin in één beeld verschillende scènes na elkaar afgespeeld worden. Hier spelen de vijf scènes simultaan. Normaal gesproken verwacht je bij video of film geluid. Dit videovijfluik is in complete stilte gehuld. Geen stemmen, geen omgevingsgeluid en geen muziek. Catherine is de enige die beweegt en naast haar bewegingen is er ook een verandering waar te nemen in het licht. De bewegingen zijn duidelijk trager dan normaal. De film is niet met een slow-motion camera opgenomen maar met een normale camera waarbij later een vertraging is ingebracht –time remap-. In de beweging van Catherine is daardoor een bewegingsonscherpte waar te nemen, zij het dat dit heel weinig is.

De handelingen van Catharine beperken zich tot het eten van een appel, het lezen van een boek, yogaoefeningen, naaiwerk, schrijven, ritueel kaarsen aansteken en de voorbereiding van het naar bed gaan.

De betekenislagen, een interpretatie
Zo op het eerste gezicht lijkt het vijfluik, door zijn relatief kleine afmeting, weg te vallen op de grote witte wand. Zodra je er echter voor gaat staan en je jezelf laat meenemen in wat er te zien is, verdwijnt dat gevoel. Dit werk is dus monumentaal. En hiermee is direct duidelijk dat monumentaliteit niet een gegeven is dat zich kenmerkt door de omvang van een werk. De ruimte om het kunstwerk heen, zowel aan de wand als de ruimte ervoor, is leeg. Dit kunstwerk heeft deze ruimte nodig, het eist het als het ware op.

De simultaniteit dwingt je je te richten op één paneel per keer, mits je het werk echt wilt beleven. Als totaal is het niet volledig te bevatten. Automatisch start je aan de linker kant wat te duiden is als kenmerk van de Westerse cultuur. De kamer is niet direct herkenbaar als een ruimte waar wij bijvoorbeeld dagelijks de dag doorbrengen. Men associeert deze ruimte eerder met een kloostercel. Het hoog geplaatste raam waardoor je - ook staande – vanuit de ruimte niet kunt kijken, de uiterst sobere inrichting en de kale muren zijn duidelijk gericht op contemplatie. Het is blijkbaar niet de bedoeling dat Catherine afgeleid wordt. Alleen het hoogst noodzakelijke is aanwezig. Een zeer private omgeving zoals wij die tegenwoordig in ons drukke bestaan niet meer als zodanig kennen. Catharine voert haar handelingen uit zonder zich daarbij op de toeschouwer(s) te richten. Ze is volledig gepreoccupeerd met de dingen die ze doet. Zelfs haar blik richt zich niet naar buiten. Het is geen toneel met een actrice en toeschouwers, ze speelt geen rol en er is geen interactie. Toch heb je als beschouwer niet het idee dat je iemand in een intieme situatie aan het bespieden bent, integendeel het is zelfs uitnodigend.

Catherine draagt hedendaagse kleding en dat brengt de huidige tijd dichterbij. Hier speelt zich dus iets af in het hier en nu zonder verwijzing naar vroegere tijden. In de ramen is een verandering van licht waar te nemen. Vooral in paneel twee – zonlicht - en drie – avondrood -. Nader beschouwd kun je vaststellen dat het eerste paneel de ochtend weergeeft, het tweede de middag, het derde de namiddag en het begin van de avond, het vierde de avond en het vijfde paneel de nacht. Het totaal laat hier het verloop van een dag zien.

Een ander duidelijk aanwijsbaar kenmerk is dat de takken door het raam de vier seizoenen, lente, zomer, herfst en winter laten zien. Het vijfde paneel valt hier buiten en dat komt omdat het mijns inziens een dubbele functie vervult als een afsluiting van iets. Enerzijds is het de nacht, de afsluiting van de dag, maar anderzijds zou je kunnen zeggen dat hier ook het einde van een leven te zien is. De houding die Catherine uiteindelijk aanneemt in bed lijkt eerder op die van een opgebaarde dode dan een ontspannen slaaphouding. Bovendien is hier in het raam niets meer waar te nemen zoals in de ramen van de andere panelen wel het geval is. Naast de eerste associaties met het verloop van een dag en een heel jaar heb ik hier ook associaties met een heel leven.

Dit vijfluik heeft meer weg van een schilderij dan van een video installatie. Het is voorzien van een mat zwarte lijst, het hangt op ooghoogte aan een witte wand. Het licht en de schaduwen zijn zacht en het geheel is omfloerst te noemen. Het kleurpalet is zeer ingetogen. Overwegend bruine tinten met blauw en hier en daar een kleuraccent. Ook de bewegingloosheid van de camera en de vertraagde beweging van Catherine geven de indruk dat het eerder een levend schilderij is dan een video. Doordat de bewegingen vertraagd zijn worden de handelingen die Catherine verricht uitvergroot. Het zijn handelingen waar je normaal gesproken niet bij stilstaat. Door die vertraging en inherent daaraan de uitvergroting, komt ook de emotie vergroot over.

De vijf panelen laten een verhaal zien met een begin en een eind. Er is een duidelijke spanningsboog waar te nemen. Catherine start haar dag met yogaoefeningen, het eten van een appel en het lezen van een boek. Vervolgens gaat ze aan het werk, het naaien om dan in de namiddag te gaan schrijven. In dit derde paneel komt een enorme spanning los doordat ze duidelijk aan het worstelen is met het schrijven. De worsteling kent zijn hoogtepunt op het moment dat ze de papieren op de grond gooit. In paneel vier sluit ze de avond af met een ritueel, het aansteken van kaarsen, om dan volledig tot rust te komen, de voorbereiding om te gaan slapen of het sterven. De yogaoefeningen die Catherine doet zijn inmiddels wel ingeburgerd in de westerse cultuur, maar komen oorspronkelijk uit de oosterse cultuur. Je zou kunnen zeggen dat hier de westerse en de oosterse cultuur samengebracht worden en een universeel beeld vormen.

Een synthese van de betekenislagen en de gang naar de waarheid
Vanaf het allereerste moment dat ik dit videovijfluik zag en die epifanie beleefde, heeft het me niet meer losgelaten. Telkens weer als ik naar het museum ga is mijn eerste gang direct naar dit werk. Dit kunstwerk is monumentaal, het heeft charisma en eist de omgevingsruimte op. De betekenislagen die waar te nemen zijn komen tot uiting zowel op macroniveau – het totaal van het vijfluik - als op microniveau – per paneel -. Dit kunstwerk is cyclisch en omvat de wereld in een vijfluik. De bewegingen raken met hun vertraging een gedeelte van mijn onderbewuste. De herinnering van een moment, in zichzelf zo klein, slechts een fractie in de tijd. Het is in dit werk dat de herinnering naar voren komt, de essentie van het leven. De handelingen van Catherine zijn niet direct de handelingen die ik dagelijks uitvoer, maar het geheel, het ritueel, is de gang van de dag, de seizoenen en het leven. Het narratieve heeft behalve contemplatie ook spanning zoals elk leven dat contrast kent. De worsteling met het leven of met onszelf wordt in het derde paneel sterk benadrukt. Het vijfluik geeft ons een blik in het verleden, het heden, in de toekomst en de eindigheid. In de ramen van de kamer komt dat sterk naar voren door de seizoenswisselingen die je kunt waarnemen. Het laatste raam is zwart, het is een blik op de sterfelijkheid, de eindigheid. Maar het proces stopt niet, het zet zich voort, begint weer van voren af aan. Als symbool is dit werk zoals het is, autonoom, het sticht waarheid of zoals Heidegger het schrijft:

De kunst laat de waarheid ontspringen. Aan de kunst als stichtende bewaring ontspringt de waarheid van het zijnde in het werk.

Dit videovijfluik maakt een esthetische ervaring mogelijk met een anagogische werking. Deze werking leidt tot inzicht in de waarheid en kan je tot zelfinzicht brengen.

Geraadpleegde literatuur:
Schelling, F.W.J., Texte zur Philosophie der Kunst (Stuttgart: W. Beierwaltes 1982).
Walsh, John, Emotions in extreme time: Bill Viola’s Passions project. Bill Viola: The Passions (Los Angeles: Getty Publications 2003).
Heidegger, De oorsprong van het kunstwerk, (Amsterdam: Boom Klassiek 2002).