Het belang van zelfkennis is door de eeuwen heen en door denkers uit diverse culturen beschreven. Een bezoeker van de tempel van Apollo in Delphi werd bevolen tot “Ken uw zelve” (Γνωθι σεαυτον) en de Chinese filosoof Lao Tzu schreef dat zelfkennis gelijk staat aan verlichting. title="Pausanias, Description of Greece I. Loeb Classical Library 93 (Harvard 1995); Lao Tzu, Tao Te Ching (London 1963).

Maar, wat is zelfkennis eigenlijk en hoe kunnen we deze kennis daadwerkelijk verkrijgen?

Zelfkennis is iets anders dan kennis van de objectieve wereld. Het is per definitie subjectief en is dus niet makkelijk te verkrijgen,B. Gertler, ‘Self knowledge’ in E. N. Zalta (red.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Stanford 2003) plato.stanford.edu/entries/self-knowledge, gedownload 18 mei 2008. zoals wordt geïllustreerd door het bovenstaande motto. Sigmund Freud en Carl Rogers, twee van de meest invloedrijke psychotherapeuten uit de vorige eeuw, postuleerden dat mensen een verborgen persoonlijkheid hebben waarvan zij geen bewuste kennis hebben.Peter Prevos, Hidden personalities according to Rogers and Freud (z.p. 2005) www.prevos.net/ola/ hidden_personalities.pdf. Het is deze verborgen, onbewuste, aard van ons zelf die epistemologische begrenzingen schept en zelfkennis aldus tot een moeilijk te verkrijgen schat maakt.

Een hele reeks van psychometrische tests zijn in de afgelopen decennia ontwikkeld om iemands persoonlijkheid of andere aspecten van het zelf te meten. Deze tests worden voornamelijk gebruikt in een klinische context en voor wetenschappelijk onderzoek. Deze methoden worden echter ook veelvuldig gebruikt voor selectie van nieuw personeel en voor de ontwikkeling van leiderschap.S. McShane en T. Travaglione, Organisational behaviour on the Pacific Rim (North Ryde 2005); J. Michael, ‘Using the Myers-Briggs type indicator as a tool for leadership de velopment? Apply with caution’, Journal of Leadership and Organizational Studies 10 (2005) 68–81; S.P. Robbins en T.A. Judge, Organizational behavior (12e editie, New Jersey 2007); B. Smith, ‘Building managers from the inside out – Developing managers through competency-based action learning’, Journal of Management Development 12 (1993), 43–48.

Voor mijn MBA-studie (Master of Business Administration) werd me gevraagd om een reeks van persoonlijkheids en motivatietests op mezelf uit te voeren in een poging om mijn zelfkennis te verbeteren met als doel mijn managementvaardigheden aan te scherpen. De belangrijkste vraag die echter gesteld dient te worden is of deze reeksen van getallen en classificaties daadwerkelijk mij als persoon beschrijven en of deze een diepere zelfkennis verschaffen. Talrijke studies hebben aangetoond dat psychometrische tests gebruikt kunnen worden om voorspellingen over het gedrag van individuen te doen. Er zijn echter veel situationele variabelen, zoals de organisatiecultuur, die van invloed zijn op het gedrag van individuen en onderzoek wijst dan ook uit dat persoonlijkheid uitsluitend een bepalende rol speelt in situaties waar geen sociale aanwijzingen over hoe men zich zou moeten gedragen aanwezig zijn.P. Gray, Psychology (4e editie, New York 2002); Robbins en Judge, Organizational behavior.

Sommige van de vaak gebruikte methoden zijn vanuit wetenschappelijk perspectief problematisch. Er is bijvoorbeeld geen enkel empirisch bewijs dat geldigheid van de Myers-Briggs Type Indicator kan bevestigen.M. Lorr, ‘An empirical evaluation of the MBTI typology’, Personality and Individual Differences, 11 (1991) 1141–1145; Michael, ‘Using the Myers-Briggs type indicator’; Robbins en Judge, Organizational behavior. Ook voor Theorie X/Y en ERG-theorie is weinig of geen bewijsmateriaal beschikbaar dat de geldigheid van de in deze theorieën gebruikte veronderstellingen kan bevestigen.Robbins en Judge, Organizational behavior.

Problematisch aspect van psychometrische tests die door het subject zelf worden uitgevoerd, zoals in managementsituaties veelvuldig het geval is, is een hoog niveau van zelfbevestiging, ook bekend als het “Forer-effect’.B.R. Forer, ‘The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility’, Journal of Abnormal Psychology 44 (1949), 118–123. Forer voerde een experiment uit waarbij hij studenten vroeg een persoonlijkheidstest in te vullen waarna zij de uitslag kregen en deze moeten beoordelen. Een van de conclusies van het onderzoek was dat, alhoewel iedereen een identieke beschrijving was gegeven, men dacht dat de beschrijvingen erg nauwkeurig waren. Een effect dat in de astrologie veelvuldig wordt toegepast.

Met deze kennis ben ik de uitslag van mijn tests kritisch gaan bekijken. Ben ik werkelijk zo consciëntieus als de uitslag mij doet geloven, of is dat slechts mijn eigen perspectief? Ben ik daadwerkelijk een extraverte persoon, of is het mijn hoog niveau van energie (sommigen zouden me hyperactief noemen) dat door een aangeboren ingehoudenheid in balans gehouden wordt? Geven de resultaten van deze tests een beeld van mijn innerlijk, of zijn zij slechts een reflectie van hoe ik mij zelf ervaar?

De resultaten van de door mij uitgevoerde tests kunnen niet meer informatie onthullen dan er door mij oorspronkelijk is ingevoerd. Ze zijn slechts een taalkundige transformatie van de invoer en kunnen zo alleen maar tot zelfconformatie leiden. Dit is bevestigd door recent onderzoek waaruit bleek dat de meeste mensen in staat zijn om de uitslag van de persoonlijkheidstesten te raden zonder deze daadwerkelijk uit te voeren.A. Furnham en G. Dissou, ‘The relationship between self-eatimated and test derived scores of personality and intelligence’, Journal of Individual Differences 28 (2007) 37–44.

Uitgebreide zelfkennis kan dus niet worden verkregen door het invullen van formulieren omdat ze niet ons innerlijke zelf laten zien maar slechts kunnen weergeven hoe we onszelf waarnemen. Psychometrische testen zijn alleen geschikt als voertuig voor introspectie; een aangrijpingspunt voor een introspectie. Deze introspectie kan echter niet plaatsvinden zonder levenservaring. Het verkrijgen van zelfkennis, hetgeen essentieel worden geacht voor de ontwikkeling van leiderschapskwaliteiten, vereist een diepere en meer inhoudelijke aanpak dan het invullen van formulieren. Zelfkennis is ook de meest moeilijke te verkrijgen vorm van kennis, zoals poëtisch werd uitgedrukt door Nietzsche in het begin van dit essay. Omdat ons gedrag voor een groot deel wordt bepaald door situationele variabelen, is levenservaring de enige manier om zelfkennis te verkrijgen. Alleen door blootgesteld te worden aan een veelheid van situaties en uitdagingen kunnen we weten wat onze persoonlijkheid daadwerkelijk is. Als we levenservaring verkrijgen beginnen ons innerlijke zelf en het uiterlijke zelf te convergeren. Volwassenheid is de situatie waarin het innerlijke en uiterlijke zelf vrijwel identiek zijn en is de omstandigheid waarin zelfkennis zich manifesteert. Zelfs de meest zorgvuldig ontworpen persoonlijkheidstest kan de levenservaring niet vervangen. Carl Gustav Jung, ironisch genoeg diegene die de ontwikkeling van de meest uitgevoerde persoonlijkheidstest (MBTI) heeft geïnspireerd, heeft het belang van levenservaring erkend toen hij schreef:

Iedereen die wil weten wat de menselijke psyche is … zou beter geadviseerd zijn om af te zien van exacte wetenschap … en wandelt met een menselijke hart door de wereld.C.G. Jung, Two essays on analytical psychology (2e editie, London 1999).

Tot besluit kan gesteld worden dat een psychometrische test nooit de plaats kan innemen van de volheid van directe levenservaring. Het jezelf blootstellen aan uitdagende situaties, af en toe zelfs de grenzen van de moraliteit verkennend; ervaring opdoen in verschillende culturen en het beleven van intense emoties zijn vele malen meer zinvolle manieren om tot zelfkennis te komen.

Referenties
Forer, B.R., ‘The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility’, Journal of Abnormal Psychology 44 (1949), 118–123.
Furnham, A. en Dissou, G., ‘The relationship between self-eatimated and test derived scores of personality and intelligence’, Journal of Individual Differences 28 (2007) 37–44.
Gertler, B., ‘Self knowledge’ in E. N. Zalta (red.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Stanford 2003) plato.stanford.edu/entries/self-knowledge, gedownload 18 mei 2008.
Gray, P., Psychology (4e editie, New York 2002).
Jung, C.G., Two essays on analytical psychology (2e editie, London 1999).
Lao Tzu, Tao Te Ching (London 1963).
Lorr, M., ‘An empirical evaluation of the MBTI typology’, Personality and Individual Differences, 11 (1991) 1141–1145.
McShane, S. en Travaglione, T., Organisational behaviour on the Pacific Rim (North Ryde 2005).
Michael, J., ‘Using the Myers-Briggs type indicator as a tool for leadership development? Apply with caution’, Journal of Leadership and Organizational Studies 10 (2005) 68–81.
Nietzsche, Friedrich, Alzo sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen. Das Hauptwerk III (Münschen 1990).
Pausanias, Description of Greece I. Loeb Classical Library 93 (Harvard 1995).
Prevos, Peter, Hidden personalities according to Rogers and Freud (Bendigo 2005) www.prevos.net/ola/hidden_personalities.pdf.
Robbins, S.P. en Judge, T.A., Organizational behavior (12e editie, New Jersey 2007).
Smith, B., ‘Building managers from the inside out – Developing managers through competency-based action learning’, Journal of Management Development 12 (1993), 43–48.