‘Kopieën? De overheid stelt dus geen vertrouwen in de eigen kunstenaars. Wat zijn jullie Russen goed in kopiëren! En waarom? Omdat jullie geen eigen ideeën hebben. De overheid wil niet dat jullie ideeën hebben. Eigenlijk, mijnheer, zijn jullie lui. De overheid incluis. Aartslui.’

Dat zegt het personage markies de Custine in de film Russian Ark van Alexander Sokurov. In deze film wordt de kijker rondgeleid door de Hermitage en drie eeuwen Russische geschiedenis door een 19e eeuwse markies, Astolphe de Custine, een Frans diplomaat. Deze wordt gevolgd door regisseur Sokurov, wiens aanwezigheid alleen blijkt uit een voice-over. De markies personifieert Europa, Sokurov is Rusland. De Custine heeft voortdurend kritiek op Rusland. Hij stelt dat Rusland cultureel gezien achterlijk is, dat Rusland geen echte kunstenaars heeft. Ook becommentarieert hij de tsaren en hun bewind. Sokurov protesteert: hij verlangt terug naar de cultuur en de schoonheid in de tijd van de tsaren. Voor hem houdt de Russische geschiedenis op na het laatste bal van Nicolaas II, vlak voor de revolutie.

De film laat zien wat het westerse beeld van Rusland is volgens Sokurov. De markies (Europa) merkt op dat er in de Hermitage alleen kunst uit Europa te zien is. Catharina de Grote (1729-1796) begon met het verzamelen van Italiaanse en Vlaamse meesters om haar Winterpaleis op te luisteren. Met andere woorden, de cultuurproducten van Rusland vonden de tsaren niet interessant of noemenswaardig. De Custine is het daarmee eens. Als de heren Poesjkin tegenkomen tijdens hun rondgang, stelt de markies dat hij hem maar een matig dichter vindt:

Wie was dat kleine mannetje? Was dat Poesjkin? Dat is toch jullie grootste dichter? Ik heb hem in het Frans gelezen. Niet veel aan.

En van Russische muziek heeft hij ook geen hoge pet op, hij krijgt er jeuk van. Als hij een orkest muziek van Glinka hoort spelen, beweert hij dat dat een Duitser was. ‘Alle componisten zijn Duitsers’. Het orkest vindt hij wel goed, maar het zijn vast Europese musici.
Hij vindt de zalen in de Hermitage wel mooi, maar overal ‘Empire, empire, empire. Een hele domme stijl. Is ontstaan onder Napoleon, kwam hier in de mode en werd een nationale stijl’.

Kortom, de markies verwijt Rusland geen eigen cultuur te hebben. Maar hoe verder hij komt in het museum, hoe meer hij leert over Rusland, hoe meer waardering hij krijgt:

Wat heb ik toch de plank misgeslagen toen ik jullie tsaren bekritiseerde voor al die schoonheid en pracht. Ook al waren het allemaal despoten

Aan het einde van de film, tijdens het bal, zegt hij dat Sint Petersburg de beste bals van Europa heeft. Als de gasten van het bal de Hermitage verlaten en ook Sokurov vertrekt, wil de markies liever blijven.

Sokurov zelf zegt over de filmIn In one breath, de ‘making of’ van de film op de DVD dat het niet alleen een film is over de relaties tussen de Russische en Europese cultuur en geschiedenis. Het is ook een film over de confrontatie tussen een persoon uit Rusland en een persoon uit Europa, tussen twee visies op de wereld. Het is een symbool voor Ruslands liefde voor Europa en een zekere koelheid van Europa ten opzichte van Rusland. Hij betreurt dit: Europa moet er spijt van hebben dat het Rusland altijd behandeld heeft met deze onverschilligheid en onwetendheid. Volgens Sokurov vindt Europa de Russen een stelletje luie cultuurbarbaren.

Wat stelt Sokurov hier nu tegenover als beeld van Rusland? Hij wil ons laten zien dat als wij, net als de markies, meer over de Russische cultuur weten, wij deze meer gaan waarderen. Om ons Europeanen van ons ongelijk te overtuigen neemt hij ons mee naar de Hermitage. Voor hem heeft de Hermitage een centrale plaats binnen de Russische cultuur. Het is de levende geschiedenis ervan. Hij stelt dat cultuur belangrijk is voor Rusland, belangrijker dan in menig ander land. In de film zien we echter nauwelijks Russische kunst. De kunst die de tsaren in de Hermitage bijeen brachten, kwam voornamelijk uit Europa en was alleen toegankelijk voor de hogere stand. De Russische elite in de film consumeert de westerse cultuur en vermaakt zich op een bal. De film toont niet dat de import van kunst gebruikt wordt om een eigen productie te stimuleren. We zien geen enkel kunstwerk van een Russische kunstenaar. Er wordt wel muziek gespeeld van Russische componisten (Glinka, Tsjaikovsky), maar ook van Purcell (GB) en Telemann (D).

Hoe overweldigend de schoonheid en pracht van de Hermitage ook is, wat het herbergt blijft kunst uit Europa, verkregen door tsaren die geen vertrouwen hadden in de eigen kunstenaars. Dat kan je inderdaad luiheid noemen, of desinteresse van de kant van de tsaren die geen moeite deden om de eigen cultuur te stimuleren en die wat zij mooi vonden importeerden uit Europa. Dit geldt niet alleen voor de tsaren. In plaats van te dansen op een bal had de Russische elite, net als de Hollandse kooplieden of de Italiaanse en Franse vorsten, de mecenassen van vele westerse kunstenaars, veel meer de eigen kunstwereld kunnen ondersteunen. Michaël Zeeman schreef onlangs in een artikelIn De Volkskrant van 24 juni 2005, een recensie over een vertaling van Het ravijn van Ivan Gontsjarov over de Russische adel van de 19e eeuw dat ‘ze lijden aan oblomovisme: wachten op verandering, wachten op een interessante wending van de geschiedenis, maar te loom om daar zelf initiatieven voor te ontplooien. Aarzelen, twijfelen en dan van ieder initiatief afzien, “alles kan altijd worden uitgesteld” als wetmatig levensmotto’.

Waar Sokurov het beeld van de luie Rus probeert te ondergraven, houdt hij het in zekere zin in stand. In deze film is Russische cultuur geïmporteerde Europese kunst, Russische kunst bestaat niet, of in de marge. Of zoals de markies het formuleert:

Waarom vinden jullie het nodig de Europese cultuur te omarmen? Waarom nemen jullie de fouten van Europa over? Lieve God, wat is dat toch?

(Voor het schrijven van dit essay heb ik gebruik gemaakt van de DVD Russian Ark 2002 Hermitage Bridge Studio en Egoli Tossel Film AG, een uitgave van de Filmfreak, Amsterdam.)

Meer informatie over de film Russian Ark o.a. in de recensie http://www.xi-online.nl/recensie/503