De discussie over het Duitse oorlogsverleden is nog lang niet uitgewoed. Oorlogsdrama is vooral vanaf de jaren negentig in de literatuur en film een belangrijk genre. De aangrijpende films Der Untergang (Oliver Hirschbiegel, 2004) en The Pianist (Roman Polansky, 2001) zijn hiervan goede voorbeelden.

Waar deze films echter de historische werkelijkheid nabootsen, doen andere beeldverhalen mee met de maatschappelijke discussie. Die gaan nog steeds over vragen als tot hoever onderdanen een wettige overheid moeten gehoorzamen. Sinds Stanley Milgram in zijn laboratorium heeft bewezen dat de normen van commitment gewone mensen tot monsterachtig gedrag kunnen opdrijven, is er grote onzekerheid over de werkelijke mentale ruimte binnen een samenleving. Welk gedrag is wel of niet legitiem en in welke situaties? Dat zijn vragen die opkomen door films als Sophie Scholl (Marc Rothemund, 2005) en ook na het bekijken van The Reader.

Synopsis The Reader
Scholier Michael Berg (David Kross) wordt door de veel oudere Hanna Schmidt (Kate Winslet), tramconductrice, opgevangen als hij ergens in Berlijn in 1958 ziek in een portiek zit. Er ontstaat een kortstondige heftige liefdesrelatie tussen hen. Hanna laat Michael bij elke ontmoeting voorlezen uit zijn lesboeken over klassieke en moderne literatuur. Tot zij plotseling verdwijnt. Als Michael acht jaar later als rechtenstudent een rechtszitting bijwoont, is Hanna een van de zes verdachten van misdaden in kamp Auschwitz. Hanna neemt alle schuld op zich en wordt veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. Michael had met belangrijk tegenbewijs Hanna kunnen vrijpleiten, maar doet dat niet. Hanna komt bij Michael (nu Ralph Fiennes) weer in beeld als hij in 1976 zijn schoolboeken opruimt. Hij begint deze als luisterboeken op band op te nemen. Boeken, recorder en de banden stuurt hij naar Hanna in de gevangenis. Na enige tijd ontvangt hij brieven van haar die hij niet beantwoordt. Als Hanna na twintig jaar vrijkomt, is hij haar enige contact met de buitenwereld. Michael bereidt Hanna’s herintrede in de maatschappij voor.

The Reader is de verfilming van het boek Der Vorleser van Bernhard Schlink. De grote levensthema’s komen erin aan bod: liefde, dood, geluk, en (homo)sexualiteit. Daldry heeft voor de realisatie van de film weer gebruik kunnen maken van beroemde acteurs als Nicole Kidman (wegens zwangerschap vervangen door Kate Winslet) en Bruno Ganz, (indrukwekkende rol als Hitler in Der Untergang). Kate Winslet, won in 2009 voor haar rol in The Reader een Oscar. Het scenario is van David Hare ook scenarioschrijver van The Hours, Sidney Pollack (helaas tijdens productie overleden) is de producer

Analyse
De tijd en ruimte van de film zijn West Duitsland van 1958 tot 1995. Een vader vertelt zijn levensverhaal aan zijn volwassen dochter. Al direct in de openingsscènes wordt de sfeer neergezet. Een somber straatbeeld, oude trams, donkere portieken, regen, zwarte kolensjouwers, ingetogen belichting, trage muziek. Mooi is de overgang van 1995 naar 1958 gefilmd via een voorbijrijdende tram. Bijna tegendraads daaraan is de volgende fase waarin Hanna aan Michael de kunst van het verleiden leert. Die is vol spanning en erotiek. De expliciete seksuele scènes lijken een verholen homo-erotische betekenis te hebben. Niet vreemd voor een film van Daldry, maar ik zou met iets minder ook al tevreden zijn geweest. David Hare heeft de geschiedenis in verschillende episoden opgebouwd. Dat geeft de film een logische vertelstructuur mee. Naast een vlotte montage die de plotontwikkeling snelheid geven, zijn vertellende long takes opgenomen waarin niet of nauwelijks gesproken wordt. Het is op die sterk vertragende momenten dat de beschouwer overgeleverd is aan eigen interpretaties. Dat is o.a. het geval wanneer de camera Michael volgt in het vroegere concentratiekamp. De dialogen zijn kort en soms fragmentarisch. Daardoor blijven de personages op afstand. Professor Rohl (Bruno Ganz) zou zoveel meer kunnen zeggen over zijn leergebied Holocaust. Nu beperkt hij zich in een gesprek met studenten tot enkele anekdotische vaagheden. Maar als Hanna tegen Michael zegt: “Het gaat er niet om wat ik voel, maar om wat ik denk!”, dan verklaart die ene zin wel veel over hoe zij in het leven staat. En daarmee wordt ook de film getypeerd als een verhaal over tegenstellingen tussen rationaliteit en emotionaliteit.

Betekenis
Rationaliteit en emotionaliteit komen in de film naar voren in de tegenstelling plicht en persoonlijke vrijheid. Hoever moet loyaliteit gaan? The Reader werpt de vraag impliciet wel op maar beantwoordt hem niet. Sommige kijkers zullen de geschiedenis vanuit het perspectief van de handeling beoordelen en geen vragen stellen. Ze beleven deze louter als logisch en herkenbaar. Liefde, verdriet, pech, succes, het is allemaal heel voorstelbaar als onderdeel van het levensverhaal van een ongelukkig en onbegrepen mensenkind. Hiervoor is ook een psychologisch verklaringsmodel aanwezig namelijk gedrag als gevolg van aangeleerde hulpeloosheid en overdreven loyaliteit. Maar helemaal bevredigend is die niet zoals blijkt uit de scène in de rechtbank. Daarin verdedigt Hanna zichzelf met als inzet het behoud van eigenwaarde en gerechtigheid. Hanna’s grote ogen vol ongeloof – zo prachtig neergezet door Winslet - spreken afschuw en onbegrip over de uitgesproken vermeende onrechtvaardige aanklacht. Om haar ooit zo geprezen plichtsbetrachting wordt zij nu vernederd als misdadiger. Tegen alle protocollen in vraagt zij de rechter: “Wat zou u dan gedaan hebben?” Deze vraag is tegelijk de grote vraag van de The Reader. Wanneer houdt loyaliteit op en moet deze wijken voor de persoonlijke vrijheid en verantwoordelijkheid? “Und ein Nar wartet auf Antwort”.

Kiezen
Regisseur Stephen Daldry is een sociaal bewogen man. In eerdere films draagt hij uit dat het leven vele teleurstellingen kent (The Hours, 2002, Billy Elliot, 2000). Hij heeft in die films echter ook beklemtoond dat het de moeite waard is te blijven staan achter je idealen. Wie kiest voor het leven moet echter moedig zijn. Soms moeten moeilijke en wrede beslissingen worden genomen. Zijn personages verkeren dan ook vaak in geestelijke nood. Soms met dodelijke afloop. In The Reader is het Hanna wier geheim een groot verdriet met zich brengt. Michael die dat onderkent houdt de waarheid echter voor zich. De keuze van Hanna de waarheid te verzwijgen, en die van Michael dit te respecteren heeft voor beiden dramatische gevolgen. De zoete jeugdherinneringen worden verdrongen door teleurstellingen, boetedoening en frustratie.

Slot
Ik kan deze mooie film zeker aanbevelen. Pers en publiek hebben wereldwijd de film ook goed ontvangen. Hij nodigt uit tot napraten over belangrijke thema’s als gerechtigheid en zelfrespect. Waar in Sophie Scholl de standpunten over de Nazi-ideologie en van het Duitse thuisfront worden uitgewerkt, daar vertelt The Reader op een intrigerende wijze over het Duitse verwerkingstrauma in de periode na de Tweede Wereldoorlog. Dat veel vragen onbeantwoord blijven vind ik jammer maar gezien de vertelsituatie en de thematiek is dat onvermijdelijk.

• The Reader. Regie: Stephen Daldry
• Première: 10 december 2008
• Nederland: 2 april 2009
• Genre: Drama
• Uitvoering: Kleur, Engels gesproken, Nederlands ondertiteld
• Duur:124 minuten .DVD: 25 mei 2009
• Productie: Mirages Entertainment Neunte Babelsberg Film The Weinstein Company MPPA: R (USA) Nederland 12jr
• Analysedatum: 27 april 2009
• IMBD ranking: 7,7/10